HaïtiHaïtiHaïtiHaïtiHaïtiHaïti

Haiti vivVoor veel Haïtianen betekent de Grondwet weinig meer dan een stukje papier. Klassieke en sociale grondrechten zijn vastgelegd in de Grondwet, maar blijken in de praktijk slecht te functioneren. Haïti heeft een slecht functionerend rechtssysteem en een falend justitieel apparaat. Vooral kinderen en vrouwen hebben hieronder te leiden.

 

Rapport mensenrechten 2014
De onafhankelijke expert voor de mensenrechten op Haïti, Gustavo Gallon, constateert in zijn in februari 2014 verschenen rapportage over Haïti dat de problemen op het terrein van de mensenrechten complex zijn, maar niet onoverkomelijk. Hij benoemt vijf hoofdoorzaken die ten grondslag liggen aan veel schendingen van de mensenrechten.
1)De sociale ongelijkheid waardoor mensen uitgesloten worden en geen gebruik kunnen maken van hun economische, sociale en culturele rechten.
2) De uitermate slechte situatie in gevangenissen. Veel gevangenen verblijven langdurig in verlengde preventieve hechtenis.
3) Een slecht functionerende rechtsstaat.
4) In het verleden gepleegde - en ongestraft gebleven - schendingen van de mensenrechten.
5) De gevolgen van recente rampen (zoals de aardbeving en de cholera epidemie) op de mensenrechten situatie.

Lees de rapportage.

Grondrechten
Als het gaat om grondrechten wordt er een onderscheid gemaakt tussen klassieke grondrechten - zoals vrijheid van meningsuiting, gelijke behandeling, godsdienstvrijheid, stemrecht - en sociale grondrechten. Binnen deze categorie vallen onder andere het recht op onderwijs, gezondheidszorg, voeding, huisvesting en werk.
Binnen een goed functionerende democratie onthoudt de overheid zich van inmenging in de klassieke grondrechten. Indien nodig kunnen burgers kunnen deze rechten afdwingen voor de rechter. Sociale grondrechten zijn niet afdwingbaar, maar de overheid heeft een soort van zorgplicht om deze rechten voor de bevolking te verwezenlijken.

In de Haïtiaanse Grondwet zijn beide vormen van grondrechten vastgelegd. De werkelijkheid is echter dat de klassieke grondrechten onvoldoende gerespecteerd worden, en dat schendingen van deze rechten vanwege een slecht functionerend rechtssysteem niet aangepakt worden. In het rapport Countries at the Crossroads 2012: Haïti (Freedom House) noteert Beatrice Lindstrom: "Civil liberties are protected on paper, but in practice victims of state terror, injustified imprisonment, and torture suffer without recourse." De sociale grondrechten bestaan voor het merendeel van de Haïtianen ook alleen op papier. De overheid faalt in het zorg dragen voor de verwezenlijking van deze rechten. Lees meer over de vele Haïtiaanse grondwetten.

> Platform van Haitiaanse mensenrechtenorganisaties (POHDH).
> De website van Collectif Haïti France geeft een overzicht van een aantal mensenrechtenorganisaties (en hun websites).
> Op de website van het Institute for Justice & Democracy  en de Reseau National de Defense des Droits Humains staat veel informatie over de mensenrechtensituatie op Haïti.
> Mensenrechtensituatie 2012 volgens Amnesty International
> Human Rights Watch / Haiti report 2014
> Overzicht van recente publicaties op het terrein van mensenrechten

Rechtsstaat
Eerlijke en effectieve rechtspraak is eerder uitzondering dan regel op Haïti. De Grondwet geeft aan dat de rechterlijke macht onafhankelijk is, maar economische en politieke beïnvloeding zijn schering en inslag. Rechters, openbaar aanklagers en advocaten zijn omkoopbaar. "Most Haitians who come in contact with the justice system receive a degree of justice commensurate with their monetary resources and political clout", schrijft Beatrice Lindstrom(2012).

Het rechtssysteem is uitermate zwak als gevolg van gebrek aan middelen, slecht opgeleide medewerkers, corruptie, afwezigheid van rechters die als gevolg van een laag inkomen ook nog andere banen hebben, en schade aan gebouwen en de vernietiging van dossiers als gevolg van de aardbeving.

De regering Martelly / Lamothe heeft het herstel van een Etat de Droit (rechtsstaat) tot een van de vijf speerpunten van haar beleid gemaakt (het 5 E-programma: Education (onderwijs), Environnement (bescherming van het milieu en verbetering van de infrastructuur), Emplois (werkgelegenheid), Energie (stroomvoorziening) en Etat de Droit (bevorderen van de rechtsstaat)).
De regering blijkt echter in de praktijk veel moeite te hebben met de neutraliteit van de rechterlijke macht.

Onveiligheid en straffeloosheid
"Haïti is een van veiligste bestemmingen" kopte een artikel waarin Haïti werd aanbevolen als toeristische bestemming begin 2014. Uit onderzoek van UNODC (United Nations Office on Drugs and Crime) is naar voren gekomen dat het aantal doodslagen op Haïti lager is dan in de omringende landen.

Een aantal factoren maakt Haïti echter misdaadgevoelig: de aanwezigheid van veel handvuurwapens; de aanwezigheid van gangs, die grote delen van de sloppenwijken beheersen en paramilitaire groepen die ontstaan zijn vanuit het in 1995 ontbonden leger; de doorvoer van drugs vanuit Zuid Amerika naar de Verenigde Staten; en de alom aanwezige armoede en afwezigheid van werkgelegenheid. Als gevolg van de aardbeving zijn veel zware misdadigers ontsnapt uit de gevangenis.
Lees meer over gangs en bendes.

Het falende rechtssysteem zorgt ervoor dat veel misdaden onbestraft blijven. Straffeloos voert nog de boventoon. Enerzijds als het gaat om misdaden die in het verleden gepleegd zijn (veelal met een politiek karakter) en onberecht zijn gebleven - denk aan de misdaden van ex-dicator Jean Claude Duvalier, en de moord op journalist Jean Dominique (2000). Anderzijds om actuele zaken. Wel is er sprake van een toename van de algemene veiligheid. In februari 2014 heeft het Collectief tegen straffeloosheid een website gelanceerd om blijvend aandacht te vragen voor de (onbestrafte) misdaden uit de Duvalier-periode.

De aanwezigheid van de MINUSTAH en de versterking van de Police Nationale d'Haïti (PNH) hebben wel een belangrijke verbetering in de veiligheidssituatie teweeg gebracht. In 2004 telde de PNH 4.000 manschappen; in 2013: 10.000. In 2016 moet de sterkte van het korps op 16.000 liggen. Zo'n 80% van de politiemensen is gestationeerd in en rondom Port-au-Prince. Op het platteland is de politie slechts heel beperkt aanwezig. Naast personeelstekort heeft de PNH te maken met een gebrek aan middelen. De politie kan soms niet op pad vanwege benzinetekort.
Lees onderzoek stand van zaken PNH 2013.

Mensenrechtenactivisten
Sinds 2012 signaleren nationale en internationale mensenrechtenorganisaties dat het aantal bedreigingen van mensenrechtenactivitisten toeneemt. Op 8 februari 2014 werden in Port-au-Prince Daniel Dorsinvil en zijn vrouw op straat dood geschoten. Dorsinvil was de coördinator van de POHDH - het Platform van Haïtiaanse mensenrechtenorgansaties.

Seksueel geweld tegen vrouwen
Er is veel (seksueel) geweld tegen vrouwen. Uit een onderzoek in 2009 bleek dat er sprake was van een daling van het aantal vrouwelijke slachtoffers van geweld dat zich bij gezondheidscentra meldde. Vrouwenorganisaties gaven toen echter aan dat het aantal meldingen maar het topje van de ijsberg vormde. Na de aardbeving is er echter sprake van een grote toename van seksueel geweld tegen vrouwen, en meisjes! Dit blijkt onder andere uit het Onderzoek seksueel geweld tegen vrouwen 2009 - 2011 van de Concertation Nationale contre les violences faites aux femmes.

In haar boek Faultlines – views across Haïti's divide (2013) schrijft mensenrechtenactiviste Beverly Bells: "The security of girls and women has plunged periloulsy due to a deadly combination of factors."(p. 97). Ze noemt vier factoren:

1) Het rechtssysteem is na de aardbeving verder verzwakt en apathischer geworden.
2) In de kampen is nauwelijks tot geen politietoezicht.
3) In de kampen leven duizenden mensen dicht op elkaar. Er is weinig privacy en 's nachts is er geen verlichting. Veel vrouwen en meisjes hebben mannen en broers verloren die hen bescherming konden bieden.
4) Uit veel studies blijkt dat mannen in rampsituaties als gevolg van stress en slaaptekort agressieve macht gaan uitoefenen over zwakkeren in hun omgeving.

Bell merkt daarbij op dat Haïtiaanse mannen geen "gang raping monsters" zijn (p. 98) en dat geweld tegen vrouwen evenmin kenmerkend is voor de Haïtiaanse cultuur. Extreme armoede, politieke onmacht en onwil, onvoldoende sociale bescherming en patriarchaal denken dragen bij aan een hoog percentage van seksueel geweld tegen vrouwen.

In 2005 is een presidentieel decreet uitgevaardigd waarin verkrachting wordt aangemerkt als een criminele daad, terwijl verkrachting voorheen slechts beschouwd werd als een misdaad tegen de goede zeden. Het decreet schrijft strengere straffen voor (10 jaar gevangenisstraf), met name voor verkrachting van minderjarigen (15 jaar). Politie en justitie zijn echter onvoldoende toegerust en uitgerust om effectief op te treden tegen seksueel geweld. Beatrice Lindstrom (Countries at the Crossroads 2012 Haiti) constateert: "The combination of institutional deficiencies and a lack of political will reinforce the norm that violence against women is to be tolerated rather than eradicated and results in underreporting."

In de uitzending Jij bent sterk - vrouwenrechten op Haïti wordt het geweld tegen vrouwen op een ontroerende en onthutsende manier in beeld gebracht.

De gelijkberechtiging van vrouwen staat zeker op de politieke agenda. Zo is in de vernieuwde grondwet opgenomen dat minimaal 30% van het overheidspersoneel vrouw dient te zijn. Organisaties die zich specifiek richten op de vrouwenrechten zijn: Enfofamn, Solidarite Famn Ayisyen (SOFA) en Kay Famn.

Toestand in gevangenissen
De omstandigheden in de gevangenissen zijn slecht. Gevangenen hebben gemiddeld 0,72 m2 ruimte per persoon. Veel gevangenen slapen om de beurt op de grond vanwege ruimtegebrek. Basisvoorzieningen (water voedsel, toiletten, wasgelegenheden, schonen kleren en bedden) zijn schaars.
De gevangenissen zitten overvol als gevolg van willekeurige arrestaties en doordat gevangenen te lang in voorarrest worden gehouden. Juridische procedures verlopen traag vanwege corruptie en gebrek aan mensen en middelen. Meer dan 50% van de gevangenen is in afwachting van een vonnis.

Persvrijheid
De Haïtiaanse Grondwet geeft aan dat journalisten vrijelijk hun werk mogen doen en dat er geen overheidscensuur is. In de praktijk gaat het werk van journalisten moeizaam en krijgen ze nu en dan te maken met geweld en intimidatie. Hoewel artikel 40 van de Grondwet bepaalt dat de overheid alle wetten, internationale verdragen, contracten etc openbaar moet maken, maakt de regering het journalisten lastig om aan deze informatie te komen
Volgens Freedom House is er de afgelopen jaren wel verbetering gekomen in de veiligheidssituatie van journalisten. In 2012 stond Haïti op een schaal van 0 (best) tot 100(slechtst) op 49.

Godsdienstvrijheid
Artikel 30 van de Grondwet bepaalt dat er op Haïti godsdienstvrijheid heerst. "Iedereen heeft het recht zijn eigen godsdienst of cultus te beleiden, voor zover de uitoefening ervan de openbare orde en vrede niet verstoren." Er zijn geen gevallen bekend van discriminatie op basis van geloofsovertuiging en er zijn geen gedetineerden die vastzitten vanwege hun geloof.

Voudouaanhangers hebben in het verleden blootgestaan aan vervolging. Diverse overheidscampagnes zijn erop gericht geweest de aanhang van de voudou te verminderen en het voudou-erfgoed te vernietigen. Om dit in de toekomst te voorkomen is in de Grondwet van 1987 een apart artikel opgenomen (Artikel 297) waarin een aantal eerdere wetten, decreten etc gericht op de beperking van fundamentele rechten werden herroepen. Hieronder viel onder andere een wet uit 1935 gericht tegen 'croyances superstitieuses' (bijgeloof: lees de voudou). In de aangepaste Grondwet (2013) is dit artikel echter weer verdwenen. 

Restavèk kinderen op Haïti
Haïti telt 225.000 zogenaamde restavèk kinderen, blijkt uit een rapport van de Pan American Development Foundation uit 2009. Een ' bij-blijvertje', zo luidt de letterlijke vertaling van het creoolse woord restavek. Het is een kind (meestal afkomstig van het platteland) dat tegen kost en inwoning al het huishoudelijke werk verricht bij familie in de stad, of breder bij een ander dan het eigen gezin. Andere benamingen voor dit soort kinderen is: 'slaafje luister goed', 'slaafje binnen handbereik' en 'klaplopertje dat als eerste opstaat'. Al uit een UNICEF rapport uit 1991 blijkt dat er achter het woord restavèk een wereld van kinderslavernij, mishandeling en (seksueel) misbruik schuilgaat. Voor meer informatie: www.restavekfreedom.org
In de Foyer Maurice Sixto worden restavèk kinderen opgevangen.

Uit de Global Slavery Index 2013 blijkt Haïti op een oneervolle twee plaats te staan (zie pagina 36-38).

In 1998 schreef Jean Robert Cadet zijn autobiografische boek: Restavek: from Haitian slave to middle class American. In onderstaand filmfragment vertelt hij over het leven als restavek.

Haïtianen in de Dominicaanse Republiek
Ongeveer 1,5 miljoen Haïtianen wonen buiten Haïti. De emigratie uit Haïti voltrekt zich in twee belangrijke richtingen: naar de Verenigde Staten en naar de Dominicaanse Republiek. De emigratie naar het buurland is onlosmakelijk verbonden met de suikerrietindustrie en dateert al van de jaren twintig van de vorige eeuw. Een deel van de Haïtianen woont in bateys, armzalige dorpen in de buurt van suikerrietplantages. Haïtianen worden in de Dominicaanse Republiek sterk gediscrimineerd en hebben weinig rechten.

Lees meer over de geschiedenis van de betrekkingen tussen Haïti en de Dominicaanse Republiek en over recente ontwikkelingen betreffende de positie van Haïtianen in de Dominicaanse Republiek.

Onderzoek Migratie in de Cariben