HaïtiHaïtiHaïtiHaïtiHaïtiHaïti

Bootje op strand.jpgHaïti heeft twee nationale talen. Het Frans en het Haïtiaanse Creool (Kreyol). Iedereen – van sloppenwijkbewoner tot miljonair in de bergen achter Pétionville – spreekt Creool. Het is echt de moedertaal van de Haïtianen. Alleen degenen die voldoende onderwijs hebben gevolgd beheersen het Frans. Echter: pale franse, pa vle di lespri. Denk niet dat je slimmer bent als je Frans spreekt.

Vanaf het begin van Haïti als Franse kolonie is het Frans de taal van de machthebbers geweest: eerst de moedertaal van de plantage-eigenaren, later de taal van de politieke en economische elite van het land. De taal fungeerde als ideaal mechanisme voor maatschappelijke uitsluiting. Rechtspraak, politiek, journalistiek, onderwijs; voor alles werd uitsluitend het Frans gebruikt. Wie alleen Creool sprak had geen toegang tot deze belangrijke terreinen van het leven. Zoals er een onderscheid was tussen stad en platteland; christelijk geloof en de voudou, westerse cultuur en Afrikaanse cultuur, zo was er een kloof tussen het Frans en het Creool.

Nu was het niet zo dat de elite geen Creool sprak; men sprak deze taal alleen in een bepaalde omgeving of onder bepaalde omstandigheden, bijvoorbeeld tussen vrienden en binnen het gezin, of in het alledaagse contact met Creoolsprekende mensen. Op het werk, bij officiële gelegenheden echter sprak men Frans. Een situatie als deze wordt diglossie genoemd. Het tweetalige deel van de bevolking reserveert het Frans voor bepaalde – in sociaal opzicht prestigieuze – momenten en op ander momenten (meer intieme of alledaagse) werd Creool gebruikt. In de 20e eeuw is verandering gekomen in de waardering voor het Creool. Dit mede door een hernieuwd zelfbewustzijn van de Afrikaanse wortels van de Haïtiaanse samenleving. Dit zelfbewustzijn werd gestimuleerd door de Amerikaanse interventie (1915) op Haïti en werd later sterk gestimuleerd door François Duvalier (Papa Doc). Pas sinds 1982 heeft het Creool de status van officiële taal van Haïti naast het Frans.

Internationale dag van het Creool
Ieder jaar wordt op 28 oktober de dag van het Creool georganiseerd. In 2009 sprak de bekende taalkundige Pierre Vernet zijn zorg uit over de toekomst van het Creool. Hoewel het de spreektaal van alle Haïtianen is, is haar status laag. Er wordt weinig goede literatuur gepubliceerd in het Creool. Vernet gaf aan dat de taal in de vorming van Haïti een belangrijk rol heeft gespeeld en dat onderwaardering van het Creool grote gevolgen zal hebben voor de Haïtiaanse cultuur.

Over Creolentalen
Het Creool op Haïti is ontstaan op de slavenplantages in het alledaagse contact tussen de slaven en de plantage-eigenaren en hun medewerkers. De Afrikaanse slaven – afkomstig uit verschillende taalgroepen – kregen te maken het Frans van hun heren en eigenaren. Daar moesten ze wijs uit zien te worden. Dat was ook de taal waarmee ze het - in al hun eigen taaldiversiteit - moesten doen. In dat contact zijn in veel plantagesamenlevingen wereldwijd creolentalen ontstaan: mengtalen gebaseerd op de woordenschat van een koloniale West-Europese taal en de grammatica en uitdrukkingswijze van Afrikaanse talen. Zo is in het Haïtiaanse Creool duidelijk de Franse invloed hoorbaar, maar zijn onderdelen van de taalstructuur, en meer nog de manier van uitdrukken, herkenbaar als Afrikaans.

Artikel over grammatica van het Haïtiaanse Creool

Uitgebreid Creools-Engels woordenboek

Woordenlijst (Engels - Creool)

Haitian Creole for Healthcare

Spreekwoorden / raadsels

Een goede grammatica is Let's speak Creole / Ann Pale Kreyol van het Indiana University Creole Institute